Μια διαφορετική ματιά στο αιώνιο παιχνίδι.

 

Το αιώνιο παιχνίδι δεν παίζεται πάντοτε με τους κανόνες που μας έμαθαν. Άλλοτε έχει δύο παίκτες, άλλοτε έναν που υποδύεται τους δύο, κι άλλοτε ένα ολόκληρο πλήθος που χειροκροτεί χωρίς να αντιλαμβάνεται πως βρίσκεται ήδη μέσα στο παιχνίδι.

Είναι το παιχνίδι της έλξης και της απόστασης, της κατάκτησης και της φυγής, της εξουσίας και της υποταγής. Εκεί όπου ο ένας κάνει πως δεν θέλει, ο άλλος πως δεν καταλαβαίνει, και οι δύο γνωρίζουν πολύ καλά πως το παιχνίδι έχει αρχίσει πριν ακόμη ανταλλάξουν την πρώτη ματιά.

Στον έρωτα, για παράδειγμα, οι κανόνες είναι παλιοί, αλλά οι παίκτες επιμένουν να τους ανακαλύπτουν από την αρχή. Το αρσενικό και το θηλυκό, το Χ και το Υ, η επιθυμία και η άρνηση. Δύο διαφορετικοί κόσμοι που συναντιούνται, συγκρούονται, αλληλοσυμπληρώνονται και συχνά αλληλοεξοντώνονται, μόνο και μόνο για να ξαναρχίσουν από την αρχή. Η φύση έχει τη δική της ειρωνεία: φρόντισε να εξασφαλίσει τη διαιώνιση του είδους, αλλά άφησε στους ανθρώπους την ψευδαίσθηση πως ανακάλυψαν τον έρωτα.

Κι όμως, το αιώνιο παιχνίδι δεν περιορίζεται στα σεντόνια. Παίζεται στα κοινοβούλια, στα χρηματιστήρια, στα πεδία των μαχών, στα γραφεία και στα οικογενειακά τραπέζια. Άλλοι κυνηγούν την εξουσία, άλλοι το χρήμα, άλλοι την αποδοχή. Κάποιοι παίζουν για να κερδίσουν και κάποιοι έχουν γεννηθεί για να πληρώνουν τα στοιχήματα των άλλων.

Το παράδοξο είναι πως όλοι πιστεύουν ότι γνωρίζουν τους κανόνες, ενώ ελάχιστοι αναρωτιούνται ποιος τους έγραψε. Και ακόμη λιγότεροι τολμούν να αλλάξουν το παιχνίδι.

Ίσως, τελικά, το αιώνιο παιχνίδι να μην είναι η προσπάθεια να νικήσεις τον απέναντι, αλλά να καταλάβεις γιατί χρειάζεσαι διαρκώς έναν απέναντι για να αισθάνεσαι νικητής.

Γιατί η ζωή δεν είναι μια παρτίδα με νικητές και ηττημένους. Είναι μια διαρκής αναμέτρηση με την επιθυμία, τον φόβο, τον χρόνο και τον ίδιο μας τον εαυτό.

Και το πιο ειρωνικό; Όταν νομίζουμε πως μάθαμε επιτέλους να παίζουμε, ανακαλύπτουμε πως κάποιος άλλος έχει ήδη αλλάξει τους κανόνες.

Μια άλλη ματιά στο χρωμόσωμα Υ.

Το Υ έχει ένα μικρό πρόβλημα ταυτότητας. Είναι το μικρότερο από τα δύο φυλετικά χρωμοσώματα, έχει χάσει στην εξελικτική του διαδρομή ένα μεγάλο μέρος των γονιδίων του, αλλά εξακολουθεί να κουβαλάει την ευθύνη να εκπροσωπεί ολόκληρο τον ανδρισμό. Μια δυσανάλογη αποστολή για ένα τόσο περιορισμένο γενετικό βιογραφικό. Κάτι σαν διευθυντής επιχείρησης που έχει χάσει σχεδόν όλο το προσωπικό του, αλλά εξακολουθεί να απαιτεί να τον αποκαλούν αφεντικό.

Κάποτε, πριν από περίπου 200 εκατομμύρια χρόνια, το Χ και το Υ ήταν σχεδόν ισότιμα χρωμοσώματα. Ύστερα οι εξελικτικοί δρόμοι τους χώρισαν. Το Χ διατήρησε τον πλούτο των γονιδίων του, ενώ το Υ άρχισε να συρρικνώνεται. Κράτησε, βέβαια, το SRY, έναν κρίσιμο γενετικό διακόπτη που συμμετέχει στην έναρξη της ανάπτυξης των όρχεων. Ένα μικρό χρωμόσωμα, λοιπόν, με μια σημαντική αρμοδιότητα. Αρκετή, φαίνεται, για να οικοδομηθεί γύρω του μια ολόκληρη μυθολογία ανδρικής υπεροχής.

Και κάπου εδώ αρχίζουν τα παράδοξα. Δύο Χ μπορούν να συνυπάρχουν στον συνηθισμένο γυναικείο καρυότυπο, ενώ δύο Υ δεν αποτελούν φυσιολογικό βιώσιμο ανθρώπινο χρωμοσωμικό συνδυασμό. Το συνηθισμένο αρσενικό ζεύγος είναι ΧΥ. Το Υ, δηλαδή, χρειάζεται το Χ για να ολοκληρώσει τη χρωμοσωμική του αποστολή. Μια λεπτομέρεια που θα μπορούσε να προκαλέσει αμηχανία σε όσους αντιλαμβάνονται την ανδρική αυτονομία ως φυσικό δικαίωμα ανεξαρτησίας από το άλλο φύλο.

Η φύση, πάντως, δεν φαίνεται να συγκινείται από τέτοιες ανθρώπινες φιλοδοξίες. Με την ηλικία, ορισμένοι άνδρες χάνουν το Υ από μέρος των κυττάρων τους. Το φαινόμενο ονομάζεται "Loss of Y" και συνδέεται ερευνητικά με τη γήρανση και ορισμένες παθολογικές καταστάσεις. Σαν να αποφάσισε η ίδια η εξέλιξη να προχωρήσει σε περικοπές του ανδρικού γενετικού προϋπολογισμού. Χωρίς προειδοποίηση, χωρίς διαβούλευση και, κυρίως, χωρίς να ζητήσει τη γνώμη του ενδιαφερομένου. Ευτυχώς, η απώλεια του Υ σε ορισμένα κύτταρα δεν σημαίνει απώλεια ανδρισμού. Διαφορετικά, θα έπρεπε να ανοίξουμε μια καινούργια επιστημονική ειδικότητα: την αποκατάσταση πληγωμένου εγωισμού.

Ίσως, άλλωστε, εκεί να βρίσκεται η πραγματική παρεξήγηση. Ο άνθρωπος πήρε μια βιολογική διαφοροποίηση και την έκανε κοινωνική ιεραρχία. Από ένα χρωμόσωμα κατασκεύασε τίτλο ευγενείας, από μια ορμόνη πολιτική ιδεολογία και από την ανατομία επιχείρημα εξουσίας. Η πατριαρχία βρήκε στη βιολογία έναν βολικό μάρτυρα υπεράσπισης, χωρίς να εξετάσει αν εκείνη είχε πράγματι κληθεί να καταθέσει.

Και τότε έρχεται ο έρωτας να χαλάσει την τάξη του εργαστηρίου. Εκεί όπου τα χρωμοσώματα συναντούν τις ορμόνες, η γενετική παραδίδει τη σκυτάλη στη χημεία και ο πιο βέβαιος για τον εαυτό του άνθρωπος μπορεί να χάσει μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα όλη την επιστημονικά τεκμηριωμένη αυτοκυριαρχία του. Δεν υπάρχουν πλέον διευθυντές και υφιστάμενοι, κυρίαρχοι και υποταγμένοι, νικητές και ηττημένοι. Υπάρχει η επιθυμία, το βλέμμα, η αφή, η προσμονή και εκείνη η γλυκιά αποδιοργάνωση που κάνει τη λογική να μοιάζει με περιττό εξάρτημα του εγκεφάλου.

Βέβαια, ακόμη κι εκεί ο άνθρωπος κατορθώνει να μεταφέρει τις κοινωνικές του εμμονές. Θέλει να έχει το πάνω χέρι, να κατακτήσει, να επιβληθεί, να αποδείξει ότι είναι ο ισχυρότερος. Λες και το κρεβάτι είναι προέκταση του γραφείου του ή πεδίο στρατιωτικών επιχειρήσεων. Κι όμως, ο έρωτας γίνεται πραγματικά ενδιαφέρων όταν κανείς δεν χρειάζεται να νικήσει. Όταν η παράδοση δεν σημαίνει ήττα, η επιθυμία δεν σημαίνει ιδιοκτησία και η απόλαυση δεν απαιτεί εξουσία.

Ίσως, τελικά, το Υ να μην έχει τίποτα να αποδείξει στο Χ. Ούτε το Χ να χρειάζεται να απολογηθεί στο Υ. Η φύση δεν τα έφερε κοντά για να ανακηρύξει νικητή, αλλά για να συνεχίσει την ιστορία της ζωής. Οι άνθρωποι ήταν εκείνοι που ανακάλυψαν την ανάγκη να μετατρέψουν τη συνύπαρξη σε ανταγωνισμό.

Και κάπως έτσι επιστρέφουμε στην αρχική απορία: μήπως τελικά φταίει το Χ; Ή μήπως το Υ έχει υπερβολικά μεγάλη ιδέα για τον εαυτό του; Η γενετική δεν δίνει τέτοιες απαντήσεις. Ευτυχώς, γιατί θα έπρεπε να ανακαλύψουμε και το χρωμόσωμα της ματαιοδοξίας.

Το Υ μπορεί να χάνει γονίδια εδώ και εκατομμύρια χρόνια. Το Χ μπορεί να διατηρεί τον γενετικό του πλούτο. Ο άνθρωπος, πάλι, εξακολουθεί να χάνει το μυαλό του, ιδιαίτερα όταν ερωτεύεται. Και ίσως αυτή να είναι η πιο όμορφη ειρωνεία της εξέλιξης: δύο χρωμοσώματα μπορούν να συναντηθούν χωρίς να διεκδικούν την κυριαρχία, ενώ δύο άνθρωποι συχνά δυσκολεύονται να κάνουν το ίδιο. Γιατί η πραγματική χημεία αρχίζει εκεί όπου τελειώνει η ανάγκη για εξουσία. Και στο κρεβάτι, όπως και στη ζωή, η μεγαλύτερη απόλαυση δεν βρίσκεται στο ποιος έχει το πάνω χέρι, αλλά στο να μη χρειάζεται κανείς να το κρατά.

Με άλλη ματιά...

Υπάρχει κάτι βαθιά ερωτικό στο φαγητό. Όχι μόνο επειδή διεγείρει τις αισθήσεις, αλλά επειδή μας μαθαίνει να απολαμβάνουμε χωρίς να βιαζόμαστε. Να περιμένουμε, να μυρίζουμε, να αγγίζουμε, να δοκιμάζουμε. Να αφήνουμε την επιθυμία να προηγείται της ικανοποίησης.

Κι αν το καλοσκεφτεί κανείς, το φαγητό είναι μια διαρκής ερωτοτροπία με τις αισθήσεις. Η μυρωδιά ανοίγει την όρεξη, η όψη γεννά την προσμονή, η γεύση ολοκληρώνει την πρώτη συνάντηση. Κάθε υλικό έχει τον χαρακτήρα του, κάθε συνδυασμός τη δική του χημεία. Άλλοτε η γλυκύτητα χαϊδεύει, άλλοτε το πιπέρι προκαλεί, άλλοτε η οξύτητα ανατρέπει τις ισορροπίες.

Με άλλη ματιά, το φαγητό δεν είναι απλώς μια βιολογική ανάγκη, αλλά μια αισθησιακή εμπειρία. 

Είναι η τέχνη της προσέγγισης, της αναμονής και της ανακάλυψης. Όπως ακριβώς και στον έρωτα, η απόλαυση δεν βρίσκεται αποκλειστικά στην κατάληξη, αλλά σε όσα προηγούνται.

Ένα τραπέζι, δύο ποτήρια, ένα πιάτο στη μέση. Μια γεύση που μοιράζεται, ένα βλέμμα που διαρκεί λίγο περισσότερο, μια συζήτηση που ξεχνά τον χρόνο. Γιατί μερικές φορές το φαγητό γίνεται η πιο διακριτική μορφή ερωτικής εξομολόγησης.

Και τελικά, ίσως οι μεγαλύτερες απολαύσεις της ζωής να έχουν έναν κοινό κανόνα: να ξέρεις να τις γεύεσαι, χωρίς να προσπαθείς να τις καταβροχθίσεις.

Μια διαφορετική ματιά: εξ ύψους.

 

Δεν χρειάζεται πάντα να αλλάξεις θέση για να δεις διαφορετικά τον κόσμο. Μερικές φορές αρκεί να αλλάξεις ύψος.

Από χαμηλά, τα πράγματα μοιάζουν μεγάλα, οι αποστάσεις ατελείωτες και τα εμπόδια ανυπέρβλητα. Από ψηλά, οι ίδιες αποστάσεις μικραίνουν, οι διαδρομές αποκτούν συνέχεια και όσα έμοιαζαν ασύνδετα αρχίζουν να συνθέτουν μια ενιαία εικόνα.

Το ύψος, όμως, δεν προσφέρει αυτομάτως και γνώση. Η θέα από ψηλά μπορεί να αποκαλύψει τη γεωγραφία, αλλά όχι απαραίτητα την ιστορία όσων κατοικούν μέσα της. Μπορεί να διακρίνεις τα σύνορα, όχι τις πληγές που τα γέννησαν. Να βλέπεις τα δάση, όχι τα δέντρα που χάθηκαν. Να παρατηρείς τις κοινωνίες, χωρίς να ακούς τους ανθρώπους τους.

Ίσως, λοιπόν, η πραγματική διαφορετική ματιά να μην είναι απλώς μια θέα εξ ύψους. Να είναι η ικανότητα να ανεβαίνεις αρκετά ώστε να αντιλαμβάνεσαι το σύνολο, αλλά να κατεβαίνεις τόσο ώστε να μη χάνεις την επαφή με τη λεπτομέρεια.

Γιατί η απόσταση διευρύνει τον ορίζοντα, αλλά μπορεί να μικρύνει την ανθρωπιά.

Το ζητούμενο δεν είναι να κοιτάζουμε τους άλλους από ψηλά. Είναι να μπορούμε να βλέπουμε τον κόσμο από ψηλότερα, χωρίς να θεωρούμε τον εαυτό μας ανώτερο.

Μια άλλη διαφορετική οπτική.

 

Ίσως το μεγαλύτερο εμπόδιο στην κατανόηση του κόσμου να μην είναι η έλλειψη γνώσης, αλλά η συνήθεια να τον κοιτάζουμε πάντοτε από το ίδιο σημείο.

Μαθαίνουμε να βλέπουμε τα πράγματα μέσα από έτοιμα σχήματα, καθιερωμένες αντιλήψεις και βεβαιότητες που σπάνια μπαίνουν σε αμφισβήτηση. Κι έτσι, πολλές φορές, δεν βλέπουμε την πραγματικότητα, αλλά την εικόνα που έχουμε κατασκευάσει γι’ αυτήν.

Μια άλλη διαφορετική οπτική δεν σημαίνει απαραίτητα ότι η προηγούμενη ήταν λανθασμένη. Σημαίνει ότι ίσως ήταν ελλιπής. Ότι πίσω από αυτό που φαίνεται υπάρχει κάτι που δεν παρατηρήσαμε, πίσω από αυτό που θεωρούμε αυτονόητο μια διαφορετική ερμηνεία και πίσω από κάθε βεβαιότητα ένα ερώτημα που περιμένει να διατυπωθεί.

Δεν χρειάζεται πάντοτε να αλλάξουμε τον κόσμο για να ανακαλύψουμε κάτι καινούργιο. Μερικές φορές αρκεί να αλλάξουμε τη θέση από την οποία τον κοιτάζουμε.

Γιατί η πραγματική ανατροπή δεν βρίσκεται πάντα στην αλλαγή της πραγματικότητας, αλλά στην αμφισβήτηση του τρόπου με τον οποίο μάθαμε να την αντιλαμβανόμαστε.

Μια άλλη διαφορετική οπτική, λοιπόν. Όχι για να βλέπουμε διαφορετικά τα ίδια πράγματα, αλλά για να ανακαλύψουμε όσα μέχρι τώρα δεν βλέπαμε.

Μια άλλη οπτική.

Συχνά αντιμετωπίζουμε τη σπονδυλική στήλη ως έναν μηχανικό άξονα στήριξης του σώματος. Μια κατασκευή από σπονδύλους, μεσοσπονδύλιους δίσκους, συνδέσμους και αρθρώσεις, που εξασφαλίζει τη σταθερότητα, την κίνηση και την όρθια στάση. Έναν ανατομικό σχηματισμό που γίνεται αντιληπτός κυρίως όταν πονάει, τραυματίζεται ή περιορίζει την καθημερινότητά μας.

Αλλά αυτή είναι μόνο μία οπτική.

Η σπονδυλική στήλη είναι ταυτόχρονα το προστατευτικό περίβλημα ενός από τα σημαντικότερα τμήματα του νευρικού συστήματος: του νωτιαίου μυελού. Μέσα στον σπονδυλικό σωλήνα περνά ένας νευρικός άξονας που συνδέει τον εγκέφαλο με το σώμα, μεταφέροντας κινητικές εντολές, αισθητικές πληροφορίες και συμμετέχοντας σε σύνθετα αντανακλαστικά κυκλώματα.

Είναι, επομένως, κάτι πολύ περισσότερο από μια κατασκευή που μας κρατά όρθιους. Είναι ένα σημείο συνάντησης δύο μεγάλων λειτουργικών κόσμων: της μηχανικής του σώματος και της ηλεκτροχημικής επικοινωνίας του νευρικού συστήματος.

Κάθε κίνηση, από το απλούστερο βήμα μέχρι την πιο σύνθετη χειρονομία, προϋποθέτει έναν εξαιρετικά οργανωμένο συντονισμό. Ο εγκέφαλος σχεδιάζει και ρυθμίζει την κίνηση, ο νωτιαίος μυελός μεταφέρει και επεξεργάζεται πληροφορίες, τα περιφερικά νεύρα επικοινωνούν με τους μυς και τα αισθητηριακά όργανα επιστρέφουν διαρκώς πληροφορίες για τη θέση και την κατάσταση του σώματος.

Η σπονδυλική στήλη βρίσκεται στο κέντρο αυτής της αρχιτεκτονικής. Επιτρέπει την κίνηση, ενώ ταυτόχρονα προστατεύει τις νευρικές δομές που την καθιστούν δυνατή.

Υπάρχει, όμως, και μια ακόμη διάσταση. Η εξέλιξη της σπονδυλικής στήλης συνδέεται άμεσα με τη μετάβαση του ανθρώπου στην όρθια βάδιση. Η αλλαγή αυτή δεν ήταν απλώς μια μεταβολή στη στάση του σώματος. Αναδιοργάνωσε τη μηχανική του σκελετού, τη σχέση της κεφαλής με τον κορμό, τη λειτουργία της λεκάνης και τον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος κινείται μέσα στο περιβάλλον.

Η οσφυϊκή λόρδωση, οι φυσιολογικές καμπύλες της σπονδυλικής στήλης και η κατανομή των φορτίων αποτελούν μέρος αυτής της εξελικτικής προσαρμογής. Η όρθια στάση απελευθέρωσε τα άνω άκρα, διεύρυνε τις δυνατότητες χειρισμού του περιβάλλοντος και συνέβαλε σε μια διαφορετική σχέση του ανθρώπου με τον χώρο.

Και κάπως έτσι, η σπονδυλική στήλη γίνεται κάτι περισσότερο από ένα ανατομικό αντικείμενο μελέτης. Αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα της εξελικτικής ευφυΐας της φύσης: μια δομή που πρέπει ταυτόχρονα να είναι σταθερή και ευκίνητη, ανθεκτική και εύκαμπτη, προστατευτική αλλά και λειτουργική.

Ίσως γι' αυτό η παθολογία της δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται αποκλειστικά ως ένα μηχανικό πρόβλημα. Μια δισκοκήλη, μια σπονδυλική στένωση, μια παραμόρφωση ή μια κάκωση δεν αφορούν μόνο οστά, δίσκους και αρθρώσεις. Μπορούν να επηρεάσουν την κίνηση, την αισθητικότητα, την αυτονομία και τελικά την ποιότητα ζωής ενός ανθρώπου.

Η σύγχρονη χειρουργική της σπονδυλικής στήλης καλείται, επομένως, να ισορροπήσει ανάμεσα στην ανατομική αποκατάσταση, τη βιομηχανική σταθερότητα και τη διατήρηση ή αποκατάσταση της νευρολογικής λειτουργίας.

Ίσως η διαφορετική οπτική βρίσκεται ακριβώς εδώ: Η σπονδυλική στήλη δεν είναι απλώς εκείνο που κρατά τον άνθρωπο όρθιο. Είναι μέρος εκείνου που του επιτρέπει να κινείται, να αισθάνεται, να αλληλεπιδρά και να κατοικεί τον κόσμο του.

Μια άλλη αντιληπτική ικανότητα.

Η διαίσθηση είναι ίσως ένας από τους πιο αινιγματικούς τρόπους με τους οποίους ο ανθρώπινος νους προσεγγίζει την πραγματικότητα. Μια γνώση που μοιάζει να προηγείται της σκέψης, μια βεβαιότητα που εμφανίζεται πριν προλάβουμε να εξηγήσουμε πώς και γιατί σχηματίστηκε.

Δεν είναι απαραίτητα κάτι μεταφυσικό ούτε μια ανεξήγητη έκτη αίσθηση. Μπορεί να είναι η ασυνείδητη επεξεργασία μιας πληθώρας πληροφοριών, εμπειριών και λεπτομερειών που ο εγκέφαλος έχει αποθηκεύσει, χωρίς να τις έχει ακόμη μετατρέψει σε συνειδητό συλλογισμό.

Ο άνθρωπος αντιλαμβάνεται πολύ περισσότερα από όσα μπορεί να περιγράψει. Αναγνωρίζει μοτίβα, διακρίνει ασυνέχειες, αισθάνεται την αναντιστοιχία ανάμεσα σε μια λέξη και σε μια συμπεριφορά. Κάποτε, πριν ακόμη βρει τις αποδείξεις, έχει ήδη σχηματίσει μια εντύπωση.

Η διαίσθηση, ωστόσο, δεν είναι αλάνθαστη. Μπορεί να είναι η συμπυκνωμένη σοφία της εμπειρίας, αλλά μπορεί να είναι και η προκατάληψη που μεταμφιέζεται σε βεβαιότητα. Γι' αυτό χρειάζεται τη λογική, όχι για να την καταργήσει, αλλά για να την ελέγξει.

Ίσως η πραγματική ευφυΐα να βρίσκεται ακριβώς σε αυτή τη συνάντηση: στην ικανότητα να ακούμε εκείνο που ακόμη δεν μπορούμε να εξηγήσουμε, χωρίς να παραιτούμαστε από την ανάγκη να το κατανοήσουμε.

Γιατί δεν είναι όλα όσα γνωρίζουμε αποτέλεσμα μιας συνειδητής σκέψης. Και δεν είναι όλα όσα δεν μπορούμε ακόμη να εξηγήσουμε ανύπαρκτα.

Για άλλους Ρωμαίους και για άλλες Ιουλιέτες...

Η ιστορία έχει μια παράξενη εμμονή να επαναλαμβάνεται. Αλλάζει σκηνικά, κοστούμια και πρωταγωνιστές, μετακινεί τα σύνορα και ξαναβαφτίζει τις έχθρες, χωρίς ποτέ να καταφέρνει να αλλάξει πραγματικά το έργο.

Στην καρδιά της ερήμου της Αιθιοπίας, στην Κοιλάδα των Διαβόλων, ο Κόρτο Μαλτέζε, ο εμβληματικός χαρακτήρας κόμικς, του σπουδαίου Ιταλού σχεδιαστή και συγγραφέα Ούγκο Πρατ, συναντά για άλλη μια φορά αυτό που ο άνθρωπος γνωρίζει να κατασκευάζει με αξιοθαύμαστη συνέπεια: έναν εχθρό. Δυο γειτονικές φυλές βρίσκονται στα πρόθυρα μιας γενικευμένης σύγκρουσης. Παλιοί λογαριασμοί, κληρονομημένες αντιπαλότητες, τιμή, συμφέροντα και εξουσία συνθέτουν το γνώριμο σκηνικό. Οι αφορμές μπορεί να είναι διαφορετικές, αλλά η κατάληξη μοιάζει προδιαγεγραμμένη.

Και κάπου εκεί εμφανίζονται οι Ρωμαίοι και οι Ιουλιέτες. Όχι απαραίτητα ως πρόσωπα μιας ερωτικής τραγωδίας, αλλά ως σύμβολα ενός κόσμου που αδυνατεί να ξεφύγει από τις διαχωριστικές γραμμές που ο ίδιος χαράζει. Γιατί η έχθρα, όπως και η παράδοση, περνά από γενιά σε γενιά. Τα παιδιά κληρονομούν πολέμους που δεν ξεκίνησαν, υπερασπίζονται μίση που δεν δημιούργησαν και συχνά πεθαίνουν για διαφορές που κανείς δεν θυμάται πια πώς άρχισαν.

Ο Σαίξπηρ έβαλε τους Μοντέγους και τους Καπουλέτους να σκοτώνουν την αγάπη στο όνομα της οικογενειακής τιμής. Η ιστορία έβαλε στη θέση τους φυλές, έθνη, θρησκείες, αυτοκρατορίες και κράτη. Το αποτέλεσμα παραμένει εντυπωσιακά ίδιο. Οι άνθρωποι βρίσκουν πάντα έναν λόγο για να χωριστούν σε στρατόπεδα και έναν ακόμη καλύτερο για να θεωρήσουν ότι το δικό τους στρατόπεδο έχει δίκιο.

Και η εξουσία; Συνήθως βρίσκεται κάπου στο βάθος, παρακολουθώντας τις συγκρούσεις, αξιοποιώντας τις αντιθέσεις και φροντίζοντας να μη στερέψει ποτέ η δεξαμενή των εχθρών. Γιατί ένας άνθρωπος που φοβάται τον διπλανό του δύσκολα θα αναρωτηθεί ποιος επωφελείται από τον φόβο του.

Ο Κόρτο Μαλτέζε, με τη διαρκή περιπλάνησή του έξω από τις βεβαιότητες των άλλων, μοιάζει να ανήκει σε έναν διαφορετικό κόσμο. Δεν έχει ιδιαίτερη διάθεση να υπερασπιστεί σημαίες, φυλετικές ταυτότητες ή κληρονομημένες αλήθειες. Περιπλανιέται ανάμεσα στους ανθρώπους, γνωρίζοντας πως οι μεγαλύτερες αποστάσεις δεν βρίσκονται στους χάρτες, αλλά μέσα στα μυαλά τους.

Ίσως αυτό να είναι και το πιο επίκαιρο σχόλιο της ιστορίας. Δεν είναι η έρημος που κάνει τους ανθρώπους να μοιάζουν χαμένοι. Είναι η αδυναμία τους να εγκαταλείψουν τις μικρές τους ερήμους, εκείνες που έχουν χτίσει μέσα τους με υλικά τον φόβο, την προκατάληψη και την ανάγκη να ανήκουν κάπου, ακόμη κι αν αυτό το κάπου απαιτεί να μισούν κάποιον άλλον.

Και έτσι, αιώνες μετά τους Ρωμαίους και τις Ιουλιέτες, εξακολουθούμε να αναζητούμε τους δικούς μας εχθρούς και τους δικούς μας απαγορευμένους έρωτες.

Μόνο που το έργο δεν χρειάζεται πια τον Σαίξπηρ για να γραφτεί. Το γράφουμε καθημερινά εμείς. Και, δυστυχώς, επιμένουμε να παίζουμε τους ίδιους ρόλους, ακόμη κι όταν γνωρίζουμε το τέλος.

«(Μυθ)ιστορία.»

 

Φυλετικό χαρμάνι και εθνικοί μύθοι: η «(μυθ)ιστορία των βάρβαρων προγόνων των σημερινών Ευρωπαίων».

Υπάρχουν «καθαροί λαοί»; Είναι η ιστορία των σύγχρονων ευρωπαϊκών κρατών προϊόν μιας γραμμικής, «αμόλυντης» πορείας στον χρόνο ή μήπως το αποτέλεσμα ασταμάτητων μετακινήσεων, επιγαμιών και βίαιων συγχωνεύσεων;

Σε μια εποχή που οι συζητήσεις γύρω από την ευρωπαϊκή ταυτότητα, τον εθνικισμό και την ξενοφοβία παραμένουν πιο επίκαιρες από ποτέ, το βιβλίο του Βασίλη Ραφαηλίδη «(Μυθ)ιστορία των βάρβαρων προγόνων των σημερινών Ευρωπαίων» (Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου, 1995) προσφέρει μια απολαυστική, ανατρεπτική και βαθιά προοδευτική απάντηση.

🌍Η αποδόμηση του «Φυλετικού Πουριτανισμού».

Ο τίτλος του βιβλίου δεν είναι τυχαίος. Βάζοντας σε παρένθεση το συνθετικό «Μυθ», ο κορυφαίος Έλληνας δημοσιογράφος, συγγραφέας και κριτικός κινηματογράφου ξεκαθαρίζει από την αρχή τις προθέσεις του: η επίσημη Ιστορία των εθνών-κρατών είναι συχνά γεμάτη από κατασκευασμένους εθνικούς μύθους που σκοπό έχουν να νομιμοποιήσουν την εξουσία και να τονώσουν το εθνικό φρόνημα.

Με τη χαρακτηριστική καυστική του πένα, ο Ραφαηλίδης στοχεύει απευθείας στην καρδιά του σοβινισμού. Όπως σημειώνει χαρακτηριστικά ο ίδιος στο οπισθόφυλλο του βιβλίου:

«Καθαροί λαοί υπάρχουν μόνο στους βρόμικους εγκεφάλους των σοβινιστών».

Μέσα από τις 248 σελίδες του έργου, αποδεικνύει ότι η σημερινή Ευρώπη δεν είναι τίποτα άλλο παρά ένα τεράστιο πολιτισμικό και γενετικό «χαρμάνι».

🌐 Από τους Προϊστορικούς Νομάδες στη Γέννηση των Κρατών.

Το βιβλίο ξεδιπλώνεται σε τρεις βασικούς άξονες, παρακολουθώντας τις άκρως περιπεπλεγμένες κινήσεις των πληθυσμών πριν από την εμφάνιση των σύγχρονων συνόρων:

•Οι Προϊστορικοί Λαοί: Η αφετηρία του ταξιδιού, με τις πρώτες νομαδικές φυλές που κινήθηκαν στην ευρωπαϊκή ήπειρο αναζητώντας πόρους.

•Τα «Βαρβαρικά» Κύματα: Μια αναλυτική και γλαφυρή παρουσίαση των μεγάλων φυλών που σφράγισαν τη μοίρα της ηπείρου. Κέλτες, Γαλάτες, Γερμανοί, Βίκινγκς, Ούνοι και Σλάβοι παρελαύνουν μέσα από το βιβλίο, όχι ως «απολίτιστοι επιδρομείς», αλλά ως οι πραγματικοί διαμορφωτές της ευρωπαϊκής γεωγραφίας.

•Η Σύνθεση: Πώς η ανάμειξη αυτών των «βαρβαρικών» στοιχείων με τον ελληνορωμαϊκό πολιτισμό και τον χριστιανισμό οδήγησε σταδιακά στη γέννηση των σημερινών ευρωπαϊκών εθνών.

🌐 Μια διαφορετική Ευρωπαϊκή Ιδέα.

Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία του βιβλίου είναι η πολιτική θέση του συγγραφέα. Σε αντίθεση με μεγάλο μέρος της αριστερής διανόησης της εποχής του που έβλεπε την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση με καχυποψία, ο Ραφαηλίδης δηλώνει ανοιχτά υποστηρικτής της ευρωπαϊκής ιδέας.

Ωστόσο, δεν οραματίζεται μια Ευρώπη των τραπεζών, των αγορών και των γραφειοκρατών των Βρυξελλών. Τάσσεται ξεκάθαρα υπέρ μιας Ενωμένης Ευρώπης των Λαών, μιας κοινότητας που θα αναγνωρίζει την κοινή, «βαρβαρική» και πολυπολιτισμική της ρίζα και θα αφήσει πίσω της τους αιματηρούς εθνικισμούς του παρελθόντος.

📚 Το Ύφος: Ιστορία χωρίς την ακαδημαϊκή «πλήξη».

Η «(Μυθ)ιστορία» δεν είναι ένα στεγνό επιστημονικό εγχειρίδιο γεμάτο δυσνόητες ημερομηνίες. Είναι ένα ιστορικό δοκίμιο εκλαϊκευμένο με αριστοτεχνικό τρόπο. Η δημοσιογραφική αμεσότητα του Ραφαηλίδη, το πικρό του χιούμορ και η διαρκής διάθεσή του για ειρωνικούς παραλληλισμούς με τη σύγχρονη πολιτική πραγματικότητα κρατούν τον αναγνώστη σε εγρήγορση από την πρώτη μέχρι την τελευταία σελίδα.

Αν και γράφτηκε στα μέσα της δεκαετίας του '90, το βιβλίο παραμένει σοκαριστικά επίκαιρο. Αποτελεί ένα πολύτιμο αντίδοτο στην ημιμάθεια και την ιστορική αμνησία. Μας θυμίζει ότι η ιστορία της ανθρωπότητας είναι μια ιστορία αέναης κίνησης και ανάμειξης, και ότι το να αναζητά κανείς «καθαρότητα» σε μια ήπειρο που χτίστηκε από «βαρβάρους» είναι, αν μη τι άλλο, ιστορικά ανόητο.

Στην υγειά των φελλών!

Σε έναν κόσμο που οι φελλοί επιπλέουν και οι πέτρες βυθίζονται, δεν είναι απαραίτητο να έχεις βάρος για να ξεχωρίσεις. Αρκεί να μην έχεις βάθος.

Και κάπως έτσι, η επιφάνεια απέκτησε μεγαλύτερη αξία από την ουσία, η ευκολία βαφτίστηκε ικανότητα και η μετριότητα ανακηρύχθηκε αριστεία.

Το πρόβλημα, βέβαια, δεν είναι ότι οι φελλοί επιπλέουν. Αυτό είναι στη φύση τους. Το πρόβλημα αρχίζει όταν αναλαμβάνουν να μας εξηγήσουν πώς λειτουργεί ο βυθός.

Και κάπως έτσι, οι φελλοί δεν περιορίζονται στο να επιπλέουν. Άρχισαν να κυβερνούν τα νερά, να μοιράζουν πιστοποιητικά ναυτοσύνης και να υποδεικνύουν στις πέτρες πώς πρέπει να κολυμπούν. Οι τελευταίες, βλέπεις, έχουν ένα ελάττωμα: κουβαλούν βάρος, ιστορία και περιεχόμενο. Δεν είναι εύκολες στις μετακινήσεις ούτε πρόθυμες να ακολουθήσουν το ρεύμα.

Σε έναν κόσμο όπου η αξία μετριέται από την ικανότητα να επιπλέεις και όχι από το βάθος στο οποίο μπορείς να φτάσεις, η αμάθεια γίνεται προσόν, η αυθάδεια ηγετικό χάρισμα και η ανεπάρκεια δημόσιο αξίωμα.

Και το χειρότερο δεν είναι ότι επιπλέουν οι φελλοί. Είναι ότι, στο μεταξύ, έχουν πείσει τους πάντες πως ο βυθός δεν υπάρχει.

Οπότε η απάντηση μπορεί να είναι μόνο μία:

Στην υγειά των φελλών!

Το τραγούδι του λαού.

Υπάρχουν τραγούδια που γράφονται για να διασκεδάσουν κι άλλα που γεννιούνται για να μη ξεχαστούν. Τραγούδια που ξεπερνούν τον δημιουργό τους και γίνονται κτήμα ενός ολόκληρου λαού. Γιατί ο λαός δεν τα τραγουδά απλώς. Τα κουβαλά στη μνήμη του, τα μπολιάζει με τις ιστορίες του και τα μετατρέπει σε συλλογική συνείδηση.

«Ήρωες, άπαρτα βουνά». Από την Αλαμάνα στον Γοργοπόταμο, η ιστορία συμπυκνώνεται σε λίγους στίχους. Διαφορετικές εποχές, διαφορετικοί αγώνες, αλλά το ίδιο αίτημα: ελευθερία και αξιοπρέπεια.

Η εξουσία συχνά θέλει να σβήσει τις μνήμες, να αποσιωπήσει τους αγώνες, να ξαναγράψει την ιστορία στα μέτρα της. Όμως υπάρχει κάτι που δύσκολα ελέγχει: το τραγούδι του λαού. Εκείνο που διασώζει όσα κάποιοι θέλουν να ξεχαστούν, κρατά ζωντανούς τους αγώνες και μεταφέρει από γενιά σε γενιά το ανεκπλήρωτο αίτημα της ελευθερίας.

Γιατί το τραγούδι δεν είναι απλώς αναπόληση. Είναι μνήμη που αντιστέκεται στη λήθη και υπενθύμιση πως η ελευθερία δεν κληρονομείται ως ιστορικό παράσημο. Κατακτάται ξανά και ξανά. Γιατί οι ήρωες δεν δικαιώνονται όταν τους τραγουδάμε, αλλά όταν δεν προδίδουμε τους λόγους για τους οποίους έγιναν ήρωες.

"Ήρωες, άπαρτα βουνά.

Ήρωες, με δώδεκα ζωές, 

κάστρα του Ολύμπου

και του Παρνασσού φαντάσματα, 

ήρωες μες στα χαλάσματα.

Αίματα, κόκκινο νερό, 

αίματα, ποτάμι βουερό, 

πυρ στην Αλαμάνα

και φωτιά στο Γοργοπόταμο

και φωτιά στο Γοργοπόταμο.

Εμπρός αδέρφια εμπρός

κι είναι μαζί μας ο λαός

στα πιο μεγάλα μας τα κατορθώματα

μες στις πέτρες και στα χώματα.

Θάνατος, μαύρος αδερφός.

Θάνατος, θα γίνω αθάνατος, 

πυρ στην Αλαμάνα

και φωτιά στο Γοργοπόταμο

και φωτιά στο Γοργοπόταμο.

Αέρας στις κορφές

μαύρο φεγγάρι στις καρδιές

έλα και πάρε μόνος σου τη λευτεριά

με τραγούδια, όπλα και σπαθιά."

Ψωμί κι ελιά...

Υπάρχουν συνθήματα που συμπυκνώνουν μια ολόκληρη πολιτική φιλοσοφία μέσα σε λίγες λέξεις. Το «Ψωμί κι ελιά και Κώτσο βασιλιά» είναι ένα από αυτά.

Ένα σύνθημα που θα μπορούσε να αποτελεί επιτομή της πολιτικής υποταγής: ο λαός να αρκείται στα στοιχειώδη, η εξουσία να παραμένει σταθερή και η κοινωνική ιεραρχία να θεωρείται περίπου φυσικός νόμος.

Δεν χρειάζονται πολλά για να κυβερνηθεί ένας λαός, αρκεί να πειστεί πως δεν δικαιούται πολλά. Λίγο ψωμί για να επιβιώνει, λίγη ελιά για να θυμάται τις παραδόσεις του και ένας βασιλιάς για να φροντίζει, υποτίθεται, για την τύχη του. Η κοινωνική ανισότητα βαφτίζεται τάξη, η υποταγή πατριωτισμός και η φτώχεια ολιγάρκεια.

Το ενδιαφέρον είναι πως το σύνθημα δεν ζητούσε περισσότερη δικαιοσύνη, καλύτερη ζωή ή μεγαλύτερη συμμετοχή του λαού στην εξουσία. Ζητούσε απλώς τη διατήρηση της εξουσίας με αντάλλαγμα την αποδοχή της μιζέριας.

Και η ιστορία, με το γνωστό της χιούμορ, μας θυμίζει πως πολλές φορές ο λαός καλείται να χειροκροτήσει εκείνους που του ζητούν να ζήσει με ψωμί κι ελιά, ενώ οι ίδιοι δεν στερούνται ούτε το παντεσπάνι. Το πρόβλημα, τελικά, δεν ήταν ποτέ το ψωμί κι η ελιά. Ήταν πάντα εκείνοι που αποφάσιζαν ποιος θα αρκείται σε σκέτο ψωμί κι ελιά και ποιος θα τρώει... παντεσπάνι.

Ποιος σκέφτεται για λογαριασμό μας;

Υπάρχει μια παράξενη αντίφαση στην ανθρώπινη ελευθερία. Ζούμε σε κοινωνίες που διακηρύσσουν το δικαίωμα της ελεύθερης σκέψης, αλλά σπάνια αναρωτιόμαστε ποιος διαμορφώνει τις σκέψεις μας. Πιστεύουμε ότι οι απόψεις μας είναι αποκλειστικά δικές μας, ότι οι επιθυμίες μας γεννήθηκαν μέσα μας και ότι οι επιλογές μας αποτελούν προϊόν μιας ανεξάρτητης συνείδησης. Είναι όμως πράγματι έτσι;

Η εξουσία δεν χρειάζεται πάντοτε να επιβάλλεται με τη βία. Οι παλιότερες μορφές της είχαν ανάγκη από απαγορεύσεις, λογοκρισία, διώξεις και καταστολή. Οι σύγχρονες διαθέτουν πολύ αποτελεσματικότερα εργαλεία. Δεν είναι απαραίτητο να σου απαγορεύσουν να σκέφτεσαι. Αρκεί να επηρεάζουν το περιβάλλον μέσα στο οποίο σκέφτεσαι.

Η οικονομική εξουσία, τα μέσα ενημέρωσης, η πολιτική προπαγάνδα, η διαφήμιση και πλέον οι αλγόριθμοι των ψηφιακών πλατφορμών συμμετέχουν στη διαμόρφωση μιας πραγματικότητας που παρουσιάζεται ως αυτονόητη. Δεν χρειάζεται να συμφωνούν όλοι μεταξύ τους. Αρκεί να λειτουργούν μέσα σε ένα σύστημα όπου η πληροφορία, η προσοχή και η ανθρώπινη συμπεριφορά έχουν αποκτήσει εμπορική και πολιτική αξία.

Τα μέσα ενημέρωσης δεν καθορίζουν μόνο τι θα πληροφορηθούμε, αλλά και τι θα θεωρήσουμε σημαντικό. Μια είδηση μπορεί να επαναλαμβάνεται μέχρι να γίνει εθνική υπόθεση, ενώ μια άλλη να εξαφανίζεται μέσα στη σιωπή. Η πραγματικότητα δεν αλλάζει απαραίτητα. Αλλάζει το κάδρο μέσα από το οποίο μας επιτρέπεται να την κοιτάζουμε.

Στα κοινωνικά δίκτυα, η διαδικασία γίνεται ακόμη πιο προσωπική. Οι αλγόριθμοι μαθαίνουν τις αντιδράσεις μας, εντοπίζουν τις προτιμήσεις μας, αξιοποιούν τους φόβους και τις αδυναμίες μας. Μας προσφέρουν έναν κόσμο κομμένο και ραμμένο στα μέτρα μας, έναν κόσμο όπου συναντάμε διαρκώς τις απόψεις που ήδη συμμεριζόμαστε. Έτσι, η επανάληψη μεταμφιέζεται σε επιβεβαίωση και η επιβεβαίωση σε αλήθεια.

Και κάπου εκεί γεννιέται η ψευδαίσθηση της ελεύθερης επιλογής. Νομίζουμε ότι επιλέγουμε τι θα διαβάσουμε, τι θα αγοράσουμε, τι θα φοβηθούμε και ποιον θα θεωρήσουμε εχθρό. Ξεχνάμε όμως ότι κάποιος έχει ήδη οργανώσει μεγάλο μέρος των επιλογών που εμφανίζονται μπροστά μας.

Η πολιτική εξουσία γνωρίζει καλά αυτή τη λειτουργία. Δεν χρειάζεται πάντοτε να πείσει τους πολίτες ότι έχει δίκιο. Μπορεί να τους απασχολήσει με κατασκευασμένα διλήμματα, να τους διαιρέσει σε αντίπαλα στρατόπεδα και να τους υποδείξει πού πρέπει να στρέψουν την οργή τους. Όσο οι άνθρωποι συγκρούονται μεταξύ τους, τόσο λιγότερο κοιτούν προς εκείνους που συγκεντρώνουν τον πλούτο και τη δύναμη.

Ο Γκράμσι μίλησε για την πολιτισμική ηγεμονία, ο Φουκώ για τις διάχυτες μορφές εξουσίας και ο Τσόμσκι για την κατασκευή της συναίνεσης. Διαφορετικές προσεγγίσεις, που φωτίζουν μια κοινή πραγματικότητα: η κυριαρχία δεν διατηρείται μόνο με την επιβολή, αλλά και με τη διαμόρφωση της κοινωνικής συνείδησης.

Ίσως, μάλιστα, η αποτελεσματικότερη μορφή εξουσίας να είναι εκείνη που κατορθώνει να κάνει τον άνθρωπο να υπερασπίζεται τα συμφέροντα που τον περιορίζουν. Να θεωρεί την κοινωνική ανισότητα φυσικό νόμο, την εκμετάλλευση ανταγωνισμό, την ανασφάλεια προσωπική αποτυχία και την αδυναμία αλλαγής ρεαλισμό.

Δεν είναι τυχαίο ότι η κοινωνία μάς εκπαιδεύει να κυνηγάμε την ατομική επιτυχία, αλλά σπάνια να αναζητούμε τις συλλογικές αιτίες της αποτυχίας. Μας μαθαίνει να προσαρμοζόμαστε στις συνθήκες, όχι απαραίτητα να αναρωτιόμαστε ποιος τις δημιούργησε. Μας προσφέρει διαρκώς νέες επιθυμίες, ενώ μας αφήνει ελάχιστο χρόνο να αναρωτηθούμε αν είναι πραγματικά δικές μας.

Το ζήτημα, επομένως, δεν είναι να αναζητήσουμε έναν παντοδύναμο σκηνοθέτη που κινεί όλα τα νήματα. Είναι να αναγνωρίσουμε τα δίκτυα οικονομικής, πολιτικής και πολιτισμικής εξουσίας που επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο.

Η αντίσταση αρχίζει από την αμφισβήτηση. Από την ικανότητα να ακούμε μια διαφορετική άποψη, να αναζητούμε όσα αποσιωπώνται, να ξεχωρίζουμε την πληροφορία από την προπαγάνδα και να μην παραδίδουμε την κρίση μας στην ευκολία της έτοιμης απάντησης.

Γιατί η μεγαλύτερη νίκη της χειραγώγησης δεν είναι να σου στερήσει το δικαίωμα να μιλάς. Είναι να σε κάνει να πιστεύεις ότι σκέφτεσαι ελεύθερα, ενώ αναπαράγεις ιδέες που δεν μπήκες ποτέ στον κόπο να εξετάσεις.

Και ίσως το πιο ανησυχητικό δεν είναι ότι κάποιοι θέλουν να ελέγχουν τη σκέψη μας. Είναι ότι μπορεί να φτάσουμε στο σημείο να τους απαλλάξουμε από αυτόν τον κόπο.

Να γίνουμε οι ίδιοι οι φύλακες των ορίων της σκέψης μας.

Γιατί η ελευθερία δεν αρχίζει όταν αποκτάς το δικαίωμα να λες ό,τι θέλεις. Αρχίζει όταν αποκτάς την ικανότητα να σκέφτεσαι όσα δεν θέλουν να σκεφτείς.

Η δημοκρατία ως θέαμα και το 1% ως σκηνοθέτης.

Κάθε τόσο, η δημοκρατία θυμάται ότι έχει λαό. Τον καλεί στις κάλπες, του προσφέρει υποψηφίους, συνθήματα και υποσχέσεις και του δίνει την ευκαιρία να αισθανθεί για λίγα λεπτά κυρίαρχος. Μετά την καταμέτρηση, οι πρωταγωνιστές επιστρέφουν στα γραφεία τους και οι θεατές στην καθημερινότητά τους.

Οι αμερικανικές εκλογές είναι ίσως η μεγαλύτερη πολιτική παράσταση του πλανήτη. Εκατομμύρια δολάρια, τηλεοπτικά σόου, πολιτικοί σταρ και μια κοινωνία χωρισμένη σε δύο στρατόπεδα, έτοιμα να αλληλοεξοντωθούν για το ποιος θα κατοικήσει στον Λευκό Οίκο.

Αυτή τη φορά, ο Ντόναλντ Τραμπ γνώρισε την εκλογική ήττα, ενώ οι Δημοκρατικοί πήραν τον έλεγχο και των δύο σωμάτων του Κογκρέσου. Οι νικητές πανηγύρισαν, οι ηττημένοι αναζήτησαν ενόχους και οι τηλεοπτικοί αναλυτές έπιασαν δουλειά. Η δημοκρατία έδειξε ότι μπορεί να αλλάζει τους πρωταγωνιστές της.

Μόνο που υπάρχει ένα μικρό πρόβλημα: οι πρωταγωνιστές δεν είναι απαραίτητα και οι ιδιοκτήτες της σκηνής πάνω στην οποία διαδραματίζεται το σόου.

Πίσω από την πολιτική σκηνή βρίσκεται το περίφημο 1%. Μια οικονομική ελίτ που συγκεντρώνει δυσανάλογο πλούτο και διαθέτει αντίστοιχα δυσανάλογη επιρροή στους μηχανισμούς της πολιτικής. Δεν χρειάζεται να εκλεγεί, να δώσει συνεντεύξεις ή να ζητήσει την ψήφο κανενός. Διαθέτει επιχειρήσεις, κεφάλαια, λόμπι, χρηματοδοτήσεις και πρόσβαση στα κέντρα αποφάσεων.

Ο απλός πολίτης έχει μία ψήφο. Ο δισεκατομμυριούχος έχει επίσης μία ψήφο, αλλά διαθέτει και μερικά δισεκατομμύρια λόγους για να ακούγεται περισσότερο.

Και κάπως έτσι ανακαλύπτουμε την ιδιότυπη ισότητα της αμερικανικής δημοκρατίας: όλοι είναι ίσοι μπροστά στην κάλπη, αλλά όχι απαραίτητα μπροστά στην εξουσία.

Η ήττα του Τραμπ έχει ασφαλώς πολιτική σημασία. Δεν σημαίνει, όμως, ότι ηττήθηκε και η οικονομική ολιγαρχία. Άλλαξε ο κοινοβουλευτικός συσχετισμός, όχι αυτομάτως η συγκέντρωση του πλούτου. Οι πολιτικοί εναλλάσσονται, οι κυβερνήσεις αλλάζουν, αλλά το μεγάλο κεφάλαιο διαθέτει την αξιοσημείωτη ικανότητα να προσαρμόζεται σε όλες τις κυβερνήσεις.

Στο μεταξύ, οι πολίτες χωρίζονται σε Δημοκρατικούς και Ρεπουμπλικανούς, μαλώνουν, αλληλοκατηγορούνται και υπερασπίζονται με πάθος τους πολιτικούς τους εκπροσώπους. Ο εργαζόμενος θεωρεί εχθρό του τον εργαζόμενο που ψηφίζει διαφορετικά, ενώ η οικονομική ανισότητα συνεχίζει να κάνει τη δουλειά της ανενόχλητη.

Το 1% δεν χρειάζεται να κερδίσει τις εκλογές. Του αρκεί να διατηρεί την επιρροή του σε εκείνους που τις κερδίζουν.

Ίσως, λοιπόν, το πρόβλημα της σύγχρονης δημοκρατίας να μην είναι μόνο ποιος κυβερνά, αλλά ποιος πραγματικά καθορίζει τους όρους της διακυβέρνησης. Γιατί άλλο πράγμα είναι να επιλέγεις τον οδηγό και άλλο να αποφασίζεις ποιος έχει αγοράσει το όχημα, ποιος χαράζει τη διαδρομή και ποιος εισπράττει τα διόδια.

Ο Τραμπ έχασε μια εκλογική αναμέτρηση. Οι Δημοκρατικοί πανηγύρισαν. Ο λαός αισθάνθηκε ότι άλλαξε την ιστορία. Και το 1%; Δεν χρειάστηκε καν να είναι υποψήφιο. Άλλωστε, οι ιδιοκτήτες της σκηνής δεν έχουν κανένα λόγο να ανεβαίνουν και οι ίδιοι στη σκηνή. Το 1% δεν κατέβηκε καν στις εκλογές. Δεν είχε άλλωστε λόγο. Το έργο του συνεχίζεται, ανεξάρτητα από το ποιος πρωταγωνιστεί στη σκηνή. Και ίσως αυτή να είναι η πιο ενδιαφέρουσα πτυχή της αμερικανικής δημοκρατίας: οι πολίτες αλλάζουν τους ηθοποιούς, αλλά το μεγάλο ερώτημα παραμένει ποιος ελέγχει την σκηνή.

Η τρύπα του κουλουριού και η κοινωνία των γεμάτων κενών.

Κάποιος, κάποτε, σκέφτηκε να ανοίξει μια τρύπα στη μέση ενός ψωμιού. Δεν γνωρίζουμε αν ήταν ιδιοφυής, τεμπέλης ή απλώς άνθρωπος με πρακτικό πνεύμα. Το αποτέλεσμα, πάντως, τον δικαίωσε. Το κουλούρι ψηνόταν καλύτερα, μεταφερόταν ευκολότερα και μπορούσε να περαστεί σε μια βέργα μαζί με άλλα ομοειδή προϊόντα. Η τρύπα απέκτησε χρησιμότητα και η απουσία ζύμης έγινε εμπορικό πλεονέκτημα.

Μια μικρή επανάσταση της αρτοποιίας, χωρίς να χρειαστεί να ιδρυθεί ...υπουργείο Κουλουριού.

Από τότε πέρασαν αιώνες. Ο κόσμος προόδευσε, η τεχνολογία απογειώθηκε, η ανθρωπότητα έφτασε στο διάστημα, αλλά το κουλούρι εξακολουθεί να υπερασπίζεται πεισματικά την τρύπα του. Και καλά κάνει. Τουλάχιστον γνωρίζει τι του λείπει και γιατί.

Δεν μπορούμε να πούμε το ίδιο για την κοινωνία μας. Εκεί τα πράγματα είναι κάπως διαφορετικά. Υπάρχουν άνθρωποι που έχουν τρύπα στη σκέψη, κενό στην ηθική, απουσία κοινωνικής ευαισθησίας, αλλά περισσεύουν σε αυτοπεποίθηση. Κι αντί να προσπαθούν να καλύψουν τα κενά τους, τα περιφέρουν ως προσόντα. Μάλιστα, ορισμένοι καταφέρνουν να εκλέγονται, να διορίζονται και να αποφασίζουν για τις ζωές των υπολοίπων.

Το κουλούρι, τουλάχιστον, δεν πουλάει το κενό του για περιεχόμενο. Δεν υπόσχεται ότι η τρύπα του θα γεμίσει κάποτε με ανάπτυξη, δεν ζητάει επιδοτήσεις για να αποκτήσει ψίχα και δεν κατηγορεί τους καταναλωτές για τις ελλείψεις του.

Ίσως εδώ βρίσκεται η μεγάλη διαφορά ανάμεσα στην αρτοποιία και την πολιτική οικονομία. Στην πρώτη, ακόμη κι η τρύπα έχει λόγο ύπαρξης. Στη δεύτερη, συχνά το ίδιο το περιεχόμενο είναι η τρύπα.

Και το χειρότερο; Ενώ το κουλούρι πληρώνεται για αυτό που είναι, υπάρχουν άλλοι που πληρώνονται για αυτό που δεν είναι. Τελικά, δεν είναι κακό να έχεις μια τρύπα. Κακό είναι να έχεις ένα ολόκληρο κουλούρι για μυαλό και να απαιτείς από τους άλλους να σε αντιμετωπίζουν ως τον ...άρτο τον επιούσιο.

Το μυστήριο της εξέλιξης της νοημοσύνης.

 

Η νοημοσύνη είναι ίσως το μεγαλύτερο παράδοξο της εξέλιξης. Από τις πρώτες μορφές ζωής που αναζητούσαν τροφή και απέφευγαν τον κίνδυνο μέχρι τον άνθρωπο που αναρωτιέται για την προέλευσή του, το σύμπαν φαίνεται να έχει διανύσει μια εκπληκτική διαδρομή: από την απλή αντίδραση στο περιβάλλον, στην ικανότητα της σκέψης, της αυτογνωσίας και της αμφισβήτησης.

Πώς γεννήθηκε, όμως, η νοημοσύνη; Δεν υπήρξε κάποια στιγμή κατά την οποία η ζωή αποφάσισε να σκεφτεί. Δεν εμφανίστηκε ως ολοκληρωμένο σχέδιο ούτε ως προδιαγεγραμμένος προορισμός. Αναδύθηκε μέσα από μια αργή, αδιάκοπη εξελικτική διαδικασία, όπου η επιβίωση, η προσαρμογή, η συνεργασία και η αλληλεπίδραση με το περιβάλλον δημιούργησαν ολοένα πιο σύνθετες μορφές επεξεργασίας πληροφοριών.

Κάπου σε αυτή τη μακρά διαδρομή, τα νευρικά κύτταρα άρχισαν να σχηματίζουν δίκτυα, τα δίκτυα να οργανώνονται σε εγκεφάλους και οι εγκέφαλοι να αποκτούν τη δυνατότητα να μαθαίνουν, να θυμούνται, να προβλέπουν. Η ζωή δεν αρκούνταν πλέον να αντιδρά σε όσα συνέβαιναν. Μπορούσε σταδιακά να προετοιμάζεται για όσα ενδέχεται να συμβούν.

Και ύστερα εμφανίστηκε ο άνθρωπος. Ένα είδος που δεν περιορίστηκε στην προσαρμογή του περιβάλλοντος, αλλά απέκτησε την ικανότητα να το μεταμορφώνει. Δημιούργησε γλώσσες, πολιτισμούς, εργαλεία, επιστήμες. Έμαθε να κοιτάζει τον ουρανό, να εξερευνά τα βάθη της ύλης και να αναζητά την ίδια του την καταγωγή.

Το παράδοξο είναι ότι η ίδια η νοημοσύνη άρχισε να αναζητά τους μηχανισμούς που την δημιούργησαν. Σήμερα, με τη βοήθεια της τεχνητής νοημοσύνης, επιχειρούμε να αποκρυπτογραφήσουμε ακόμη και τις εξελικτικές πληροφορίες που κρύβονται στις αλληλουχίες του DNA. Η νοημοσύνη χρησιμοποιεί τη νοημοσύνη της για να κατανοήσει την εξέλιξη που την κατέστησε δυνατή.

Αλλά μήπως το μεγαλύτερο μυστήριο δεν είναι πώς αποκτήσαμε την ικανότητα να σκεφτόμαστε, αλλά τι τελικά κάνουμε με αυτήν μας την ικανότητα;

Γιατί η εξέλιξη δεν μας χάρισε απαραίτητα σοφία. Μας έδωσε έναν εξαιρετικά σύνθετο εγκέφαλο, όχι όμως και την εγγύηση ότι θα τον χρησιμοποιούμε με σύνεση. Μπορούμε να αποκωδικοποιούμε το γονιδίωμα, να σχεδιάζουμε διαστημικά ταξίδια και να δημιουργούμε μηχανές που μαθαίνουν, ενώ εξακολουθούμε να καταστρέφουμε τα οικοσυστήματα από τα οποία εξαρτάται η επιβίωσή μας.

Ίσως, λοιπόν, η εξέλιξη της νοημοσύνης να μην έχει ολοκληρωθεί. Ίσως το επόμενο μεγάλο εξελικτικό βήμα να μην βρίσκεται στην αύξηση της υπολογιστικής μας ισχύος, αλλά στην ικανότητά μας να αντιλαμβανόμαστε ότι δεν είμαστε το κέντρο της ζωής, αλλά ένα μικρό, προσωρινό κομμάτι της. Η ζωή χρειάστηκε δισεκατομμύρια χρόνια για να αποκτήσει έναν εγκέφαλο ικανό να αναρωτιέται. Το ερώτημα είναι πόσος χρόνος θα χρειαστεί ακόμη για να αποκτήσει και τη σοφία να μην αυτοκαταστραφεί.

Η ζωή αποκαλύπτει τον κώδικά της...

Για δισεκατομμύρια χρόνια, η ζωή ακολουθεί μια αδιάκοπη εξελικτική διαδρομή. Από τους πρώτους απλούς οργανισμούς μέχρι τον άνθρωπο, η φύση δοκιμάζει, μεταλλάσσει, προσαρμόζει και ανασυνθέτει. Χωρίς σχέδιο και χωρίς προκαθορισμένο προορισμό, η εξέλιξη δημιουργεί μια απέραντη ποικιλομορφία μορφών και λειτουργιών. Στο εσωτερικό κάθε κυττάρου, το DNA διατηρεί ένα μέρος αυτής της μακράς ιστορίας, σαν ένα αρχείο που η ανθρωπότητα μόλις τώρα αρχίζει να διαβάζει.

Η σύγχρονη επιστήμη βρίσκεται μπροστά σε μια ιδιαίτερη καμπή. Δεν περιορίζεται πλέον στην παρατήρηση των φαινομένων της ζωής, αλλά επιχειρεί να κατανοήσει τους βαθύτερους μηχανισμούς που τα καθορίζουν. Και σε αυτή την προσπάθεια, η Τεχνητή Νοημοσύνη, η γονιδιωματική και η συνθετική βιολογία συναντώνται σε ένα κοινό πεδίο αναζήτησης.

Η αξιοποίηση της Τεχνητής Νοημοσύνης στην αποκωδικοποίηση του DNA αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της αλλαγής. Μέσα από την ανάλυση τεράστιου όγκου γενετικών δεδομένων, τα σύγχρονα υπολογιστικά μοντέλα μπορούν να αναγνωρίζουν σχέσεις ανάμεσα στις αλληλουχίες του DNA και στη λειτουργία των γονιδίων. Να προβλέπουν πώς συγκεκριμένες μεταβολές επηρεάζουν τη γονιδιακή έκφραση και να προσφέρουν νέα εργαλεία για τη μελέτη της εξελικτικής ιστορίας των οργανισμών.

Η "μηχανή", με άλλα λόγια, αρχίζει να διαβάζει τη γλώσσα της ζωής. Όχι επειδή κατανοεί τη ζωή όπως ένας άνθρωπος, αλλά επειδή μπορεί να επεξεργάζεται σε ελάχιστο χρόνο μια πολυπλοκότητα πληροφοριών που ξεπερνά τις ανθρώπινες δυνατότητες.

Την ίδια στιγμή, το εγχείρημα του ανθρώπινου παγγονιδιώματος επιχειρεί να διορθώσει μια παλαιότερη επιστημονική αδυναμία. Το ανθρώπινο γονιδίωμα δεν είναι ένα ενιαίο και αμετάβλητο πρότυπο. Είναι ένα σύνολο κοινών χαρακτηριστικών και γενετικών διαφοροποιήσεων που αποτυπώνουν την ιστορία, τις μετακινήσεις και την εξελικτική πορεία των πληθυσμών.

Η δημιουργία ενός αντιπροσωπευτικότερου γενετικού χάρτη, με τη συμμετοχή ανθρώπων από διαφορετικές γεωγραφικές περιοχές και πληθυσμιακές ομάδες, αναδεικνύει κάτι ουσιαστικό: η ανθρώπινη ποικιλομορφία δεν αποτελεί απόκλιση από έναν κανόνα. Είναι η ίδια η βιολογική πραγματικότητα του είδους μας.

Η σημασία αυτής της προσπάθειας δεν είναι μόνο εξελικτική. Είναι και ιατρική. Η καλύτερη κατανόηση των γενετικών διαφορών μπορεί να οδηγήσει σε ακριβέστερες διαγνώσεις, αποτελεσματικότερες θεραπείες και μια ιατρική περισσότερο προσαρμοσμένη στις ιδιαιτερότητες κάθε ανθρώπου. Μια ιατρική που δεν θα αντιμετωπίζει τον ασθενή ως μια γενική βιολογική μονάδα, αλλά θα αναγνωρίζει τη μοναδικότητα του οργανισμού του.

Και ενώ η επιστήμη μαθαίνει να διαβάζει τον γενετικό κώδικα, η συνθετική βιολογία επιχειρεί να περάσει από την ανάγνωση στη δημιουργία. Η κατασκευή τεχνητών αλληλουχιών ενζύμων, ικανών να εκτελούν διαδοχικές βιοχημικές αντιδράσεις και να παράγουν σύνθετες φαρμακευτικές ενώσεις, ανοίγει νέους δρόμους στην ανάπτυξη φαρμάκων. Ορισμένες ουσίες που μέχρι σήμερα ήταν δύσκολο ή δαπανηρό να παραχθούν με φυσικές ή συμβατικές χημικές μεθόδους ενδέχεται πλέον να γίνουν περισσότερο προσιτές μέσω βιολογικών συστημάτων σχεδιασμένων στο εργαστήριο.

Η προοπτική αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία για την αναζήτηση νέων αντικαρκινικών ουσιών και τη γενικότερη ανάπτυξη της φαρμακευτικής έρευνας. Δεν σημαίνει, βέβαια, ότι κάθε εργαστηριακό επίτευγμα μετατρέπεται αυτομάτως σε θεραπεία. Ανάμεσα στην παραγωγή ενός υποψήφιου φαρμάκου και στην αποδεδειγμένη κλινική αποτελεσματικότητά του εξακολουθεί να υπάρχει ένας μακρύς δρόμος.

Ωστόσο, η κατεύθυνση είναι σαφής. Ο άνθρωπος δεν αρκείται πλέον να παρατηρεί τις λειτουργίες της φύσης. Μαθαίνει να τις αναλύει, να τις ανασυνθέτει και, υπό προϋποθέσεις, να τις αξιοποιεί για δικούς του σκοπούς.

Εδώ βρίσκεται ίσως και το σημαντικότερο φιλοσοφικό ερώτημα της νέας εποχής. Η γνώση των μηχανισμών της ζωής συνεπάγεται αναγκαστικά και την ικανότητα ορθής διαχείρισής τους; Η τεχνολογική πρόοδος συμβαδίζει πάντοτε με την κοινωνική και ηθική ωριμότητα;

Η ιστορία της ανθρωπότητας δεν προσφέρει ιδιαίτερα καθησυχαστικές απαντήσεις. Ο άνθρωπος απέκτησε τη δυνατότητα να αξιοποιεί τη φύση, αλλά συχνά τη μετέτρεψε σε αντικείμενο ανεξέλεγκτης εκμετάλλευσης. Κατέκτησε τεχνολογικές δυνατότητες που άλλοτε θα θεωρούνταν αδιανόητες, χωρίς πάντοτε να μπορεί να προβλέψει τις συνέπειες των πράξεών του.

Η γενετική γνώση, η Τεχνητή Νοημοσύνη και η δυνατότητα παρέμβασης στους βιολογικούς μηχανισμούς δεν αποτελούν εξαίρεση. Χρειάζονται επιστημονική υπευθυνότητα, διαφάνεια, κοινωνικό έλεγχο και ισότιμη πρόσβαση στα οφέλη τους. Διαφορετικά, ακόμη και τα μεγαλύτερα επιτεύγματα της επιστήμης κινδυνεύουν να μετατραπούν σε προνόμια των λίγων.

Ίσως, τελικά, το πιο εντυπωσιακό στοιχείο αυτής της επιστημονικής διαδρομής να μην είναι ότι ο άνθρωπος αρχίζει να αποκωδικοποιεί τη ζωή. Είναι ότι, μέσα από αυτή την προσπάθεια, ανακαλύπτει πόσο σύνθετος, εύθραυστος και αλληλένδετος είναι ο κόσμος στον οποίο ανήκει.

Για εκατομμύρια χρόνια, η εξέλιξη έγραφε την ιστορία της ζωής χωρίς αναγνώστη. Σήμερα, ο άνθρωπος κρατά στα χέρια του ένα μέρος του κώδικα. Το ερώτημα είναι αν θα χρησιμοποιήσει αυτή τη γνώση για να γίνει συμμέτοχος στη διατήρηση της ζωής ή αν θα επιχειρήσει να γίνει ο ανεξέλεγκτος διαχειριστής της.

Γιατί το να μπορείς να διαβάζεις τον κώδικα της ζωής δεν σημαίνει απαραίτητα ότι έχεις κατανοήσει και την αξία της.

Η εξέλιξη ενός ανολοκλήρωτου είδους...

Η εξελικτική διαδικασία δεν είναι απλώς η ιστορία της ζωής που αλλάζει μορφή μέσα στον χρόνο. Είναι η αδιάκοπη προσπάθεια της φύσης να δοκιμάζει, να προσαρμόζεται, να εγκαταλείπει και να δημιουργεί ξανά.

Από τα πρώτα κύτταρα μέχρι τον άνθρωπο που κάποτε στάθηκε στα δύο του πόδια, η εξέλιξη δεν ακολούθησε κάποιο προσχεδιασμένο σχέδιο. Δεν είχε προορισμό ούτε γνώριζε εκ των προτέρων το αποτέλεσμά της. Προχώρησε μέσα από τυχαίες μεταλλάξεις, φυσική επιλογή, προσαρμογές και αμέτρητες αποτυχίες.

Κι ύστερα εμφανίστηκε ο άνθρωπος. Ένα είδος που απέκτησε τη δυνατότητα όχι μόνο να μεταβάλλει το περιβάλλον του, αλλά και να αναρωτιέται για την ίδια του την ύπαρξη.

Μόνο που εδώ αρχίζει μια παράξενη αντίφαση: η βιολογική εξέλιξη δεν εγγυάται την πνευματική, ούτε η τεχνολογική πρόοδος συνεπάγεται κοινωνική ωριμότητα.

Μπορεί να ταξιδεύουμε προς τα άστρα, να αποκωδικοποιούμε το γονιδίωμα και να δημιουργούμε τεχνητή νοημοσύνη, αλλά εξακολουθούμε να κουβαλάμε αρχέγονα ένστικτα, φόβους και συμπεριφορές.

Ίσως, τελικά, η μεγαλύτερη πρόκληση της εξέλιξης να μην είναι να γίνουμε κάτι διαφορετικό από αυτό που υπήρξαμε, αλλά να καταφέρουμε να γίνουμε κάτι καλύτερο από αυτό που είμαστε. Γιατί η εξέλιξη του είδους είναι μια φυσική διαδικασία. Η εξέλιξη του ανθρώπου σε άνθρωπο είναι ακόμη ένα ανοιχτό στοίχημα.

Δαμάζοντας το κτήνος.

Δαμάζοντας το κτήνος ή μαθαίνοντας να ζεις μαζί του.

Υπάρχει μια παράξενη διαδρομή στη ζωή ορισμένων ανθρώπων. Ξεκινούν θέλοντας να αλλάξουν τον κόσμο και καταλήγουν να προσαρμόζονται τόσο καλά σε αυτόν, ώστε κάποια στιγμή δεν θυμούνται καν γιατί ήθελαν να τον αλλάξουν.

Στο μυθιστόρημα «Δαμάζοντας το κτήνος» της Έρσης Σωτηροπούλου, που τιμήθηκε με το Κρατικό Βραβείο Μυθιστορήματος, βρισκόμαστε στην Αθήνα του 2003, λίγο πριν από τους Ολυμπιακούς Αγώνες. Μια Ελλάδα που ζει στον πυρετό της ανάπτυξης, του εύκολου χρήματος και του θεάματος, χωρίς να υποψιάζεται πόσο εύθραυστη είναι η ευημερία που έχει οικοδομήσει.

Κεντρικός ήρωας είναι ο Άρης Παυλόπουλος, ένας πενηντάρης πρώην αριστερός επαναστάτης, ο οποίος έχει πλέον μεταμορφωθεί σε καλοπληρωμένο σύμβουλο υπουργού. Από την αμφισβήτηση του συστήματος έχει περάσει στην υπηρεσία του. Από την επαναστατική αμφισβήτηση στην ασφαλή διαχείριση της εξουσίας.

Η προσωπική του ζωή, κι αυτή, δεν μοιάζει περισσότερο τακτοποιημένη από τις ιδεολογικές του αντιφάσεις. Αντιμετωπίζει μια βαθιά υπαρξιακή κρίση, κυνηγά την αναγνώριση ως ποιητής, παλεύει με τις κρυφές σεξουαλικές του εμμονές και βρίσκεται εγκλωβισμένος ανάμεσα στην παραμελημένη Ιταλίδα σύζυγό του, Κάρλα, την καλλίγραμμη ερωμένη του και τον αποξενωμένο έφηβο γιο του. Οι επιθυμίες του συγκρούονται με τις ευθύνες του, ενώ ο χρόνος που περνά τού υπενθυμίζει όλα όσα δεν έγινε και όλα όσα δεν κατάφερε να είναι.

Το κτήνος του τίτλου δεν περιορίζεται στα πρωτογενή ένστικτα του ήρωα. Είναι η σύγκρουση ανάμεσα σε όσα πιστεύουμε και σε όσα τελικά πράττουμε. Ανάμεσα στον άνθρωπο που ονειρευτήκαμε να γίνουμε και σε εκείνον που καταλήξαμε να υπηρετούμε.

Και εδώ η προσωπική ιστορία αποκτά πολιτική διάσταση.

Ο παλιός επαναστάτης μεγαλώνει, οι ιδέες του ξεθωριάζουν, οι απαιτήσεις του αυξάνονται και η επανάσταση αποκτά πλέον μισθό, γραφείο και υπουργικό τίτλο. Δεν χρειάζεται να εγκαταλείψει τις παλιές του πεποιθήσεις. Αρκεί να τις αφήσει κάπου στο συρτάρι, δίπλα στις νεανικές του φωτογραφίες.

Η Ελλάδα του 2003 μοιάζει να βρίσκεται στην ίδια ακριβώς κατάσταση. Μια κοινωνία που γοητεύεται από τη βιτρίνα της ευημερίας, καταναλώνει το θέαμα της επιτυχίας και συγχέει την οικονομική μεγέθυνση με την κοινωνική πρόοδο. Όλοι θέλουν να συμμετέχουν στη γιορτή, αρκεί να μη χρειαστεί να αναρωτηθούν ποιος πληρώνει τον λογαριασμό.

Κάπως έτσι, οι επαναστάσεις μετατρέπονται σε επαγγελματικές σταδιοδρομίες, οι ιδεολογίες σε διακοσμητικά στοιχεία του βιογραφικού και η κοινωνική συνείδηση σε πολυτέλεια για τις ώρες που δεν υπάρχει κάτι καλύτερο να κάνουμε.

Ίσως, τελικά, το κτήνος να μην είναι τόσο δύσκολο να δαμαστεί. Μπορεί να αρκεί να του προσφέρεις μια καλή θέση, έναν ικανοποιητικό μισθό και μερικές δημόσιες σχέσεις.

Το δύσκολο είναι να διατηρήσεις ζωντανό εκείνο το κομμάτι του εαυτού σου που κάποτε πίστευε πως ο κόσμος μπορεί να γίνει διαφορετικός.

Γιατί το μεγαλύτερο επίτευγμα του συστήματος δεν είναι ότι νικά τους επαναστάτες. Είναι ότι τους πείθει να γίνουν διαχειριστές του.

Και τότε δεν χρειάζεται πια να δαμάσεις το κτήνος.

Έχεις μάθει να το ταΐζεις.

Και η ζωή συνεχίζεται…

Η ζωή έχει μια παράξενη συνήθεια: δεν περιμένει να τελειώσουν οι μονομαχίες, να καταλαγιάσει η σκόνη ή να αποδοθεί δικαιοσύνη. Προχωράει. Άλλοι φεύγουν, άλλοι έρχονται, όνειρα ναυαγούν, βεβαιότητες καταρρέουν και οι πρωταγωνιστές αλλάζουν, χωρίς απαραίτητα να αλλάζει και το έργο.

Οι Ντάλτον θα δραπετεύσουν ξανά, ο Ραν Ταν Πλαν θα εξακολουθεί να ψάχνει τον δρόμο του και ο Λούκυ Λουκ θα απομακρυνθεί καβάλα στο άλογό του, προς το ηλιοβασίλεμα. Ένας μοναχικός καουμπόι σε έναν κόσμο που έχει πάντα ανάγκη από ήρωες, κυρίως επειδή οι κακοί σπανίως συνταξιοδοτούνται.

Κι εμείς, θεατές και κομπάρσοι, θα συνεχίσουμε να παρακολουθούμε την ίδια παράσταση, να χειροκροτούμε τους νικητές, να θρηνούμε τους ηττημένους και να περιμένουμε πως στην επόμενη σκηνή κάτι θα αλλάξει. Μόνο που η ιστορία δεν έχει πάντα ηθικό δίδαγμα, ούτε η δικαιοσύνη εμφανίζεται στο τέλος κάθε επεισοδίου. Συχνά οι ίδιοι που προκαλούν την καταστροφή αναλαμβάνουν και την αποκατάστασή της, ενώ οι λογαριασμοί πληρώνονται από εκείνους που δεν συμμετείχαν ποτέ στο πάρτι.

Αλλά η ζωή δεν σταματά. Δεν ζητά συγγνώμη, δεν κάνει απολογισμό και δεν περιμένει να συμφωνήσουμε μαζί της. Γυρίζει σελίδα, ακόμη κι όταν αφήνει πίσω της ανοιχτούς λογαριασμούς.

Και κάπως έτσι, ο Λούκυ Λουκ χάνεται στο ηλιοβασίλεμα, οι Ντάλτον επιστρέφουν στο κελί τους -προσωρινά, φυσικά- και το επόμενο επεισόδιο είναι ήδη στα σκαριά.

Γιατί η ζωή συνεχίζεται. 

Με ή χωρίς εμάς πρωταγωνιστές.